Ubiegłej niedzieli wraz z braćmi i siostrami rozważaliśmy pierwszy rozdział 1. Listu do Koryntian. Rozdział kładzie nacisk na jedność wspólnoty, która otrzymała wszystko w Jezusie Chrystusie () oraz krzyż Chrystusa (). Jednym z największych zagrożeń dla jedności są wymienione w tytule herezje.
W efekcie wspólnych rozważań powstał niniejszy artykuł a także przygotowany przez brata Andrzeja Olszewskiego, do którego na wstępie zachęcam:
"Muszą być między wami herezje…".
Zgodnie z powszechnie obowiązującą definicją, podając za Słownikiem Języka Polskiego, herezja to:
- pogląd religijny sprzeczny z dogmatami religii panującej,
- odstępstwo od powszechnie przyjętego poglądu.
W obiegowej opinii osób wierzących pod pojęciem herezji rozumie się zazwyczaj rażące nauki sprzeczne ze Słowem Bożym. W rzeczywistości, przyglądając się temu, jak słowo to jest używane w Biblii, można dostrzec, że taka definicja nie oddaje sedna sprawy. Słowo Boże mówi o herezji w wielu miejscach, używając przy tym następujących pojęć:
– wybierać sobie, woleć, powziąć mniemanie,
– dosłownie „wybór”, odłam, stronnictwo, podział,
– wybierać, dokonać wyboru,
– dosłownie „zdolny do dokonywania wyborów”, odszczepieńczy, buntowniczy.
„Herezja” oznacza dosłownie „wybór”. Greckie słowo „αἵρεσις” transliteruje się na alfabet łaciński jako „hairesis”, co w spolszczonej formie zapisujemy właśnie jako „herezja”. Za każdym razem, gdy posługujemy się transliteracją, pierwotne znaczenie słowa staje się dla osób niezaznajomionych z greką niezrozumiałe. Tymczasem znaczenie biblijne tego słowa to „stronnictwo” czy „odłam” i tak należy je odczytywać w kontekście Pisma Świętego.
Przyglądając się 1. Listowi do Koryntian, łatwo zauważyć, że kwestia rozłamów była jednym z kluczowych problemów, do których odnosił się apostoł Paweł:
(10) Proszę więc was, bracia, przez imię naszego Pana Jezusa Chrystusa, żebyście wszyscy to samo mówili i żeby nie było wśród was rozłamów, ale abyście byli zespoleni jednakowym umysłem i jednakowym zdaniem. (11) Doniesiono mi bowiem o was, moi bracia, przez domowników Chloe, że są wśród was spory. (12) Mówię to dlatego, że każdy z was twierdzi: Ja jestem Pawła, ja Apollosa, ja Kefasa, a ja Chrystusa. (13) Czy Chrystus jest podzielony? Czy Paweł został za was ukrzyżowany? Czy w imię Pawła zostaliście ochrzczeni?
Wśród wierzących w Koryncie panowały rozłamy i spory; z wielu powodów brakowało między nimi jedności.
(3) Gdyż jeszcze jesteście cieleśni. Skoro bowiem jest między wami
i
to czyż nie jesteście cieleśni i nie postępujecie na sposób ludzki? (4) Skoro ktoś mówi: Ja jestem Pawła, a inny: Ja Apollosa, to czyż nie jesteście cieleśni? (5) Kim bowiem jest Paweł? Kim Apollos? Tylko sługami, przez których uwierzyliście, a to tak, jak każdemu dał Pan.
Zarówno „rozłamy” wspomniane w rozdziale pierwszym, jak i „podziały” z rozdziału trzeciego, zostały wyrażone przez Pawła greckim słowem
Czytając list dalej, zauważymy, że apostoł posługuje się słowami „podział” oraz „herezja” jako pojęciami bliskoznacznymi:
(18) Najpierw bowiem słyszę, że gdy się zbieracie jako kościół, są wśród was
i po części temu wierzę. (19) Bo muszą być między wami
aby się okazało, którzy są wypróbowani wśród was.
Wspomniane fragmenty, rozważane w kontekście całego listu, wskazują, że w rozdziale jedenastym nie chodzi o herezję rozumianą jako naukę podważającą fundamenty wiary, lecz o coś, co jest zbieżne z rozdarciami, podziałami, kłótniami czy zazdrością. Tym w istocie są herezje – stronnictwami i obozami wewnątrz grupy, która powinna być jednolita.
Gdy w imieniu Jezusa w Jerozolimie działy się cuda, możemy przeczytać w Dziejach o reakcji najwyższego kapłana:
(17) Wtedy najwyższy kapłan i wszyscy, którzy z nim byli, należący do
saduceuszy, pełni zazdrości, powstali; (18) I schwytali apostołów, których wtrącili do publicznego więzienia.
Natomiast czytając o „stronnictwie saduceuszy”, w oryginale widzimy dosłownie „herezję saduceuszy”, co przy znajomości znaczenia tego słowa jest w pełni zrozumiałe. Sam Paweł, wspominając życie przed nawróceniem, stwierdza, że żył według zasad „najsurowszej herezji [jego] religii jako faryzeusz”:
Znają mnie od dawna – gdyby chcieli zaświadczyć – że żyłem według zasad najsurowszego
naszej religii jako faryzeusz.
Izraelici byli braćmi. Powszechnie wiadomo, że w środowisku uczonych w Piśmie istniały obozy (stronnictwa) faryzeuszy i saduceuszy, których dzieliły różne kwestie doktrynalne. Stronnictwa te (herezje) nie tylko różniły się poglądami, ale rodziły wrogość i potrzebę separacji. Obozy te potrafiły zjednoczyć się przeciwko wspólnemu wrogowi, lecz zwalczały się, gdy dochodziło do wewnętrznego konfliktu interesów. Apostoł Paweł, wywodząc się z tego środowiska, był świadomy istnienia tych odłamów, co wykorzystał podczas swojej obrony:
(6) A Paweł, poznawszy, że jedna część składa się z saduceuszy, a druga z faryzeuszy, zawołał do Rady: Mężowie bracia, jestem faryzeuszem, synem faryzeusza. Sądzą mnie dziś z powodu nadziei i zmartwychwstania umarłych. (7) Gdy to powiedział, powstał spór między faryzeuszami a saduceuszami i doszło do rozdwojenia wśród gromady zebranych. (8) Saduceusze bowiem mówią, że nie ma zmartwychwstania ani anioła, ani ducha, a faryzeusze wyznają jedno i drugie. (9) I wszczął się wielki krzyk, a uczeni w Piśmie ze stronnictwa faryzeuszy zerwali się i zaczęli się spierać, mówiąc: Niczego złego nie znajdujemy w tym człowieku. Jeśli mu coś powiedział duch albo anioł, to nie walczmy z Bogiem.
Gdy w danej grupie istnieją stronnictwa, najłatwiej jest ją skłócić, nastawiając jednych przeciw drugim. Stronnictwa, czyli herezje, funkcjonowały również wśród pierwszych chrześcijan:
Lecz niektórzy ze
faryzeuszy, którzy uwierzyli, powstali i powiedzieli: Trzeba ich obrzezać i nakazać, żeby zachowywali Prawo Mojżesza.
Łukasz wiedział, że wśród wierzących od samego początku istniały obozy. Część chrześcijan pochodzenia żydowskiego uważała, że nawróceni poganie powinni zachowywać Prawo Mojżesza. Pokazuje to dwie rzeczy: każdy obóz, stronnictwo czy partię charakteryzuje zbiór wspólnych przekonań traktowany jako oś podziału oraz – co istotne – negatywne nastawienie do pozostałych.
Podsumowanie
Słowa „herezja” i „stronnictwo” znaczą dokładnie to samo. W kontekście biblijnym herezja to podział braci na obozy. Jego przyczyną mogą być błędne nauki jak np. w (), ale przede wszystkim zwykła cielesność, co stanowi jeden z głównych wątków 1. Listu do Koryntian. Sama różnica zdań nie rodzi jeszcze herezji w sytuacji, gdy wśród braci panuje szczera chęć wspólnego dochodzenia do jednomyślności (). Jeśli jednak w społeczności wyraźnie zarysują się obozy – powstałe z jakiejkolwiek przyczyny – a grupy te będą do siebie nastawione stronniczo lub wrogo, wówczas w języku biblijnym mówimy o herezjach.
Heretykiem jest człowiek, który dąży do skłócenia grupy. Takiej osobie nie zależy na jednomyślności. Należąc do danego stronnictwa, nie widzi w tym nic złego i nie czuje potrzeby, aby wszyscy „mówili to samo” (choć Paweł wyraźnie zachęca wierzących, aby mówili to samo i byli zespoleni jednakowym umysłem i zdaniem – ). W obliczu różnicy zdań, tarć czy choćby najmniejszego zarzewia kłótni, bracia i siostry we wspólnej wierze – będący jednym ciałem w Chrystusie – powinni szukać rozwiązania wspomnianych różnic i dążyć do wspólnego spojrzenia na sprawy Boże. Heretykowi natomiast jest to obojętne: z lekkością wyraża odmienne zdanie i nie troszczy się o to, aby wspólnota stanowiła jedno.
W ten sposób dochodzimy do korzenia sporu w rozumieniu już nie tyle samej herezji, co jedności. Wielu ludzi uważa, że w praktyce nie jest możliwe, by wierzący mogli mówić i myśleć dosłownie to samo w sprawach Bożych. Z tego powodu akceptuje się różnice w poglądach, a nawet istnienie wewnętrznych stronnictw, które w takim przypadku zawsze powstają. Jedynym kryterium takiej „jedności” staje się wówczas wspólne życie w zgodzie, bez oskarżeń i nacisków jednej grupy na drugą. Akceptuje się po prostu stan faktyczny i zachowanie statusu quo.
Oczywiście takie podejście niesie ze sobą tragiczne koszty. Konsekwencje to między innymi: relatywizacja prawdy Bożej (różne „prawdy” dla różnych ludzi), alegoryczne lub niedosłowne rozumienie Pisma Świętego czy też liberalne podejście do wyznawanych dogmatów (przymykanie oko na wiele spraw).
Zupełnie przeciwnym kierunkiem jest dążenie do jedności poprzez zespolenie jednakowym umysłem i zdaniem. Tutaj jedność jest po prostu brakiem różnic i brakiem stronnictw (herezji). Poprzez stałe dążenie do wspólnego stanowiska oraz wspólnego sposobu myślenia () i trwanie w tym, do czego się już doszło (), stajemy się monolitem – litą skałą, którą bardzo trudno podzielić. Gdy cała grupa mówi to samo, jak może dojść do kłótni? Brak różnic w sposobie myślenia i działania czyni ze wspólnoty jeden organizm (), który nigdy nie stworzy obozu wewnątrz samego siebie. Akceptacja istnienia stronnictw, odłamów i ugrupowań w rzeczywistości cementuje podziały, zamiast pozwalać na dojście do biblijnie rozumianej jednomyślności. Herezje (stronnictwa) przeciwdziałają wspólnemu dążeniu ku prawdzie Bożej.
